آشنایی با دستگاه پالس اکسیمتری:
پالس اکسیمتری دستگاهی برای اندازه گیری میزان هموگلوبین اشباع شده با اکسیژن در بافت های محیطی میباشد .این وسیله غیر تهاجمی بوده و به سادگی مورد استفاده قرار میگیرد. در واقع پالس اکسیمتری سریع تر از ارزیابی فشار خون ، نبض و تنفس ، مشکلات موجود در اکسیژن رسانی را نشان میدهد .
قسمت های اصلی دستگاه:
1.پروب پالس اکسیمتر
2.مانیتور
این دستگاه از یک سنسور نوری تشکیل شده است که بر روی شریانچه های نبض دار قرار میگیرد (معمولا روی انگشت اشاره شخص)در یک طرف دو LED به عنوان فرستنده قرار گرفته اس که 2 موج نور قرمز با طول موج 660 nm ومادون قرمز با طول موج 930 nm انتشار میدهد نور قرمز رنگ توسط هموگلوبین که رنگ طبیعی ان آبی است جذب میشود و مادون قرمز توسط اکسیژن ترکیبی با هموگلوبین (hbco2) جذب میشود . در واقع دو نوع طول موج توسط این LED که فرستنده هستند فرستاده میشود . در طرف دیگر یک گیرنده یا در اصطلاح یک فتویود قرار دارد که وظفه اشکار سازی نور عبوری از بافت را دارد .

این نور توسط گیرنده بر حسب شدت نور به یک سیگنال عصبی تبدیل میشود و در واقع این سیگنال ورودی دستگاه و میکروپروسسر هاست که بعد از محاسبات توسط این مدارات مقدار اندازه گیری شده اشباع اکسیژن خون تعیین میگردد . البته برخی از مدل های دستگاه پالس اکسیمتری به گونه ای است که توسط کابلی که برای اشکار سازی سیگنال ECG تعبیه شده میتواند این سیگنال را نیز نشان دهد .
انواع پالس اکسیمتر :
پالس اکسیمتر در حال حاضر دو نوع انگشتی (سیار) و مرکزی (ثابت) موجود میباشد . نوع انگشتی بیشتر در اورژانس پیش بیمارستانی و اورژانس بیمارستان (قسمت تریاژ) بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد.

اهمیت این دستگاه و کالیبراسیون آن :
از آنجا که این دستگاه در بخش های حساس بیمارستانی NICU –CCU –ICU مورد استفاده قرار میگیرد باید از صحت عملکرد این دستگاه اطمینان حاصل کافی پیدا کنیم . از جمله عوارضی که میتواند موجب ثبت نتایج نادرست در دستگاه گردد عبارت اند از :
1- در معرض نور خورشید قرار گرفتن
2- فشار خون خیلی بالا یا خیلی پایین شخص
3- دمای غیر عادی بافت
4-وجود جذب کننده هایی مثل لاک یا رنگ
5-در وضعیت نامناسب قرار گرفتن انگشت اشاره در مکان مشخص آن هنگام استفاده از دستگاه .
مکان هایی که برای پالس اکسیمتری در بزرگسالان بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد :انگشت دست ، انگشت پا ، بالا و پایین گوش.
و در نوزادان : کف پا یا دست ، انگشت شصت پا یا دست است.

تاثیر هموگلوبین در انتقال خون:
تقریبا 97 درصد اکسیژنی که به بافت ها میرسد . از طریق ترکیب شیمیایی آن با هموگلوبین است . باقی 3 درصد ان از طریق حل شدن ان در آب پلاسما انتقال پیدا میکند.
اکسیژن به هموگلوبین به صورت سست متصل میشود و قابلیت بازگشت دارد ؛یعنی واکنش آن تعادلی بوده و بازگشت پذیر است . زمانیکه PO2 بالاست . مثلا در مویرگ های ریوی ، اکسیژن به هموگلوبین متصل شده است و وقتی فشار کم است ، مثلا در مویرگ های اطراف بافت ، اکسیژن از هموگلوبین آزاد میشود.
استفاده از این دستگاه نسبت به روش های دیگر تعیین درصد اکسیژن خون به این ترتیب است که سریعتر و راحت تر نسبت به روشهای دیگر از قبیل نمونه گیری خونی و ... میتوان کمبود یا ازدیاد اکسیژن (هایپوکسی یا هایپراکسی) در خون را مشخص کرد و نتیجه اکسیژن درمانی را مشاهده نمود . البته لازم به ذکر است که که علاوه بر نمایش درصد اکسیژن در خون که میزانی در حدود 99 تا 96 درصد در یک نشان معمولی است . این دستگاه میتواند (rate) قلب یا همان میزان ضربان قلب را نیز تعیین کند.
چند نکته کاربردی:
برای کنترل تعداد ضربان قلب با دستگاه پالس اکسیمتری بهتر است ضمن استفاده از پالس اکسیمتری انگشتی یا پالس اکسیمتری ثابت حتما نبض بیمار برای دریافت اطلاعات در مورد کیفیت نبض ( قوی یا ضعیف بودن یا منظم یا نا منظم بودن ان ) کنترل شود . ضمن اینکه دستگاه پالس اکسیمتر ممکن است در اثر عواملی چون لرزش ، درجه حرارت محیط و با کاهش شارژ دچار نوسان شود و تعداد نبض را غیر واقعی نشان دهد . لمس نبض بیمار به کنترل دمای بدن بیمار و تشخیص هایپرترمی و هیپوترمی نیز کمک میکند .
پالس اکسیمتر درصد هموگلوبین اشباع شده را به صورت spo2 نشان میدهد . مقدار طبیعی آن برای شخصی که در هوای اتاق نفس میکشد 99-97 % میباشد . دردصد کمتر از 95 میتواند نشانه ی هیپوکسی بیمارباشد . برای تعیین هیپوکسیک بودن یا نبودن بیمار باید عدد پالس اکسیمتری را در کنار یافته های دیگر ارزیابی کرد .

نکته مهم :
باید بیمار را درمان نمود نه اینکه فقط عدد پالس اکسیمتر را اصلاح نمود .
عدد پالس اکسیمتر به عنوان ششمین علائم حیاتی خوانده میشود. این امر نشان میدهد که عدد پالس اکسیمتری معیار استانداردی برای سنجش وضعیت بیمار در کنار تنفس ، نبض ، رنگ پوست ، مردمک و فشار خون است.
نمودار اکسی هموگلوبین:

(2,3DPG) و3 دی فسفو گلیسرات مسوول اصلی حفظ ظرفیت انتقال اکسیژن در موارد کم خونی مزمن میباشد . نیاز های انرژی داخل سلولی RBC به طور عمده توسط متابولیسم این ماده تامین میشود . در خون های کیسه ایی که از بانک خون تحویل میگیریم این ماده کم است پس این خون ها در اوایل نمی توانند O2 را منتقل کنند.
کاهش این ماده منحنی را به سمت چپ شیفت میدهد و افزایش آن منحنی را به سمت راست شیفت میدهد .
در آنمی این ماده افزایش میابد و منحنی به سمت راست شیفت میکند که در آنمی مزمن به سمت راست شیفت پیدا کرده و O2 را راحت تر از دست میدهد .
SAO2 و PAO2 طبیعی اند ولی O2 به حد کافی از هموگلوبین جدا نمیشود تا در اختیار بافت ها قرار گیرد .
با توجه به نمودار در حالت آلکالوز نمودار به سمت چپ میل کرده که به دلیل افزایش PO2 میباشد اما نوعی هیپوکسی است که به صورت کاهش تمایل اکسیژن به جداشدن از هموگلوبین بروز میکند .
علل محاسبه ی غلط دستگاه پالس اکسیمتری عبارت اند از :
- شوک یا هیپوپروفیوژن مربوط به از دست دادن خون یا خون رسانی ضعیف.
- کافی نبودن جریان خون درون بافت (هیپوولمی یا هیپوترمی).
- مطابقت نداشتن سرعت ضربان یا موج نبض پالس اکسیمتر با نبض واقعی بیمار .
- برق قوی .
- ناهنجاری های خاص هموگلوبین.
- عدم وجود نبض در یک اندام.
- آنمی: اگر چه در بیمارانی که به شدت آنمیک هستند ، ممکن است SaO2 نرمال باشد ، ولی مقدار کل هموگلوبین در دسترس برای حمل اکسیژن ، ممکن است به طور قابل توجه ای کاهش یافته باشد . به طوری که بیمار در سطح سلولی دچار هیپوکسی شده باشد .
- انقباض عروق محیطی (سپسیس، هیپوترمی، یا آسیب به اندامها بر اساس سرما)
- لاک ناخن ( در صورت اتصال پروب به انگشت دست) اگر بیمار به انگشتان خود لاک زده است . گیره ی پالس اکسیمتر را به طرفین انگشت وصل کنید یا اینکه با استون لاک را پاک کنید .
- رنگ حنا:اگر بیمار انگشت های دست و پای خود را حنا کرده باشد ، پالس اکسیمتری عددی را نشان نداده و پیغام «سنسور را چک کنید» ظاهر میشود .
- عدم تطابق نبض واقعی بیمار با تعداد نبضی که پالس اکسیمتر نشان میدهد.
اکثر پالس اکسیمتر ها علاوه بر در صد اشباع ، تعداد نبض را نیز نشان میدهند . اگر تعداد نبضی که توسط پالس اکسیمتر نشان میدهد با تعداد نبض واقعی بیمار برابر نباشد. احتمال اینکه پالس اکسیمتر ، درصد اشباع اکسیژن و جریان خون را نیز به درستی نشان ندهد ، بالا میرود . بنابر این SPO2 احتمالا دقیق نیست.
12. مسمومیت با مونوکسید کربن.
در مسمومیت با مونوکسید کربن (CO) ، عدد پالس اکسیمتر (عدد درجه یا شباع ) به میزان بسیار زیاد بالا خواهد بود که کاملا غیر دقیق است در حالیکه دستگاه SPO2 را 100% نشان میدهد . بافت بیمار شدیدا ایسکمیک هستند و بیمار ممکن است کاملا هیپوکسیک باشد . در واقع چون پالس اکسیمتر در صد اشباع هموگلوبین را نشان میدهد ، این واقعه رخ میدهد . پروب پالس اکسیمتر نمیتواند بین هموگلوبین اشباع شده با اکسیژن یا مونوکسید کربن افتراق قائل شود . لذا دستگاه SPO2 را 100% نشان میدهد. در حالی که هموگلوبین بیمار به جای اکسیژن با مونوکسید کربن اشباع شده است.
از آنجا که تمایل هموگلوبین به مونوکسید کربن ،200تا 300 برابر بیشتر از تمایل آن به اکسیژن است .بخش عمده ی هموگلوبین خون با مونوکسید کربن اشباع میشود . این امر باعث ایجاد وضعیت هیپوکسیک کشنده میشود ، اما پالس اکسیمتر SPO2 را بالا نشان میدهد . در این وضعیت باید بیمار را به صورت کلی ارزیابی کرد . عدد SPO2 تنها یک ابزار در ارزیابی بیماراست.
اخطار و احتیاطات لازم در کنار با دستگاه پالس اکسیمتر
- میدان های الکترومغناطیسی قوی مانند تجهیزات جراحی الکتریکی (electro surgery) ، عملکرد دستگاه پالس اکسیمتری را تحت تاثیرقرار میدهند .
- در حضور تجهیزات تصویر برداری مانند MRI و CT scan و...از دستگاه پالس اکسیمتری استفاده نکنید.
- پالس اکسیمتر را اتوکلاو نکنید و برای استریل کردن ان از گاز اتیلن اکساید (ETO ) استفاده کنید .
- پالس اکسیمتر را در هیچ نوع مایعی غوطه ور نکنید .
- اگر سنسور به هر دلیل آسیب ببنید. بالافاصله ان را از دستگاه جدا نمایید.
- عملکرد دستگاه ممکن است در نور محیطی زیاد ، تحت تاثیر قرار گیرد. در صورت لزوم سنسور را با دستمال جراحی (surgical towel) بپوشانید.
- هر 4 ساعت سنسور را چک کنید و محل آن را به متنواب تغییر دهید.
- رنگ های داخل عروق ممکن است با عملکرد سنسور و مانیتور تداخل نموده و باعث انداره گیری و سنجش نادرست گردد.
- عملکرد سنسور و مانیتور ممکن است با حرکت و تکان خوردن زیاد سازگاری داشته باشند.
- لاک ناخن یا ناخن مصنوعی میتواند باعث غلط خواندن SPO2 گردد.
- سنسور بایستی با مانیتور و مدل دستگاه پالس اکسیمتری همخوانی داشته باشد تا عملکرد مناسبی ارائه کند.
- سنسور فاقد لاتکس باشد . موادی که در تماس با بیمار به کار گرفته اند، تحت ازمایشات سازگاری زیستی شدید و گسترده ایی قرار می گیرند.
مهم ترین نکات آموزشی در کار با دستگاه پالس اکسیمتر
1. در صورت ایجاد اختلال در نمایش Sat O2 (اشباع اکسیژن) توسط پالس اکسیمتر ، اقدامات زیر را انجام دهید :
الف) ناحیه ی انتخاب شده را ماساژ دهید یا به ان ایزوپروپیل الکل بمالید.
ب)محل سنسور ها را تغییر دهید
ت)سنسور را با پنبه الکلی تمیز نمایید.
ث)منبع نور سنسور را درست در مقابل دستگاه گیرنده ی نور قرار دهید .
ج)بررسی کنید که دست بیمار درست همسطح قلب وی باشد.
2. در موارد زیر پالس اکسیمتر جواب صحیح نمیدهد :
الف)اختلالات همودینامیک و فشار خون زیر 50 mmhg.
ب)شوک ایست قلبی ، انقباض شدید عروق محیطی بخاطر پایین آمدن دمای بدن، خونریزی ها و کاهش هموگلوبین.
پ)فشار دادن یا گرفتن خط وریدی از اندامی که پالس اکسیمتر به ان متصل است .
ت) در بیماری که سیگاری بوده یا در مجاورت مونوکسید کربن باشد میزان اکسیژن خون شریانی پایین خواهد بود .
ث)افزایش میزان بیلی روبین خون فرد باعث میشود اکسیژن خون به طور کاذب پایین نشان داده شود .